10 buitengewone stemmen

Wat maakt een stem buitengewoon? Is het het bereik? Het volume? Een perfecte zangtechniek? Of juist de kenmerkende klankkleur en zangstijl? Waarschijnlijk is het een combinatie van al deze dingen. Hoe dan ook is het ongelooflijk hoe sommige stemmen al na twee noten direct herkenbaar zijn. Voor mij is het altijd mijn doel geweest om als zanger onmiskenbaar te zijn, en soms heeft het feit dat ik bepaalde dingen niet kan me juist geholpen om mijn eigen weg te vinden.

Een buitengewone stem draait echter niet alleen om vocale kwaliteiten, maar ook altijd om de persoonlijkheid en levenservaringen van de zanger of zangeres. Wanneer die samenkomen met uitzonderlijke vocale kwaliteiten en de juiste muziek en songs, ontstaat het complete pakket waaruit de allerbeste stemmen zijn opgebouwd.

Ik ben op zoek gegaan en wil je graag kennis laten maken met 10 buitengewone stemmen die zich wat buiten de gebaande paden begeven, maar absoluut evenveel aandacht verdienen als de usual suspects.

Raye

Laten we beginnen met Raye, oftewel Rachel Keen, een Britse zangeres die R&B, jazz en pop vermengt in haar zang en haar songs. Vocaal gezien is Raye een zangeres pur sang, met een ongelooflijke controle over haar stem. Er lijkt niets te zijn wat ze niet kan zingen. En toch laat ze het daar niet bij.

Wat haar stem echt buitengewoon maakt, is dat ze haar sound niet tot in de perfectie polijst; ze staat zichzelf kleine imperfecties toe en speelt ermee. Daarbij zingt Raye op een zeer verhalende en emotioneel geladen manier. Ritmisch en qua timing is haar vocale storytelling beïnvloed door hiphop; wat interpretatie betreft geeft ze haar songs vorm als een actrice die het verhaal dat ze vertelt daadwerkelijk beleeft en ademt. Elke song wordt een wereld die Raye voor je ontvouwt en waar je zo in kunt stappen.

Henning May (AnnenMayKantereit)

Als Rio Reiser had kunnen kiezen wie ooit zijn muzikale erfenis zou voortzetten, dan was zijn keuze ongetwijfeld gevallen op Henning May van de Keulse band AnnenMayKantereit. De stem van Henning May is rauw, diep, melancholisch en scherp. Zijn zang: bijna uitgespuugd, maar toch goed gearticuleerd, met enorm veel kracht en drive, waardoor zijn performance een sterk gevoel van urgentie krijgt. Op de een of andere manier klinkt hij opvallend volwassen voor een jonge gast die in jeans en een T-shirt op het podium staat, maar tegelijkertijd komt hij ontzettend sympathiek over. Dat alles wordt gecombineerd met Duitstalige songs over intelligente thema’s en een band die hem alle ruimte geeft.

Beth Gibbons

Beth Gibbons zingt “Give me a reason to be a woman” en zelfs 32 jaar na de release van ‘Glory Box’ van haar band Portishead ben ik nog altijd overdonderd, alsof haar stem iets volkomen nieuws en ongekends is. De triphopproductie van het baanbrekende album Dummy – dat Beth Gibbons tot leven brengt met haar ingetogen maar tegelijkertijd intens krachtige stem – klinkt nog altijd even modern en fris alsof het de nieuwste sensatie van dit moment is.

Gibbons zingt niet met een enorm stembereik, sterk uiteenlopende stemkleuren of waanzinnige dynamiek. Haar stem is als één enkel moment in de tijd, extreem geconcentreerd en indringend. Ze verkent elke nuance van de zachtere kant van het zingen en overspoelt ons binnen haar microkosmos met emotie. In zekere zin zingt Beth Gibbons als Janis Joplin, wier songs ze jarenlang in clubs had gezongen voordat ze zich bij Portishead aansloot.

Tom Jones

We blijven in het Verenigd Koninkrijk en gaan verder met Sir Thomas Woodward, oftewel ‘Tiger’ Tom Jones. Met zijn levendige, krachtige, ietwat lage soulstem behoort hij tot de weinige artiesten die de eer kregen om de titelsong van een James Bond-film te zingen (Thunderball). Tom Jones zingt als Elvis in diens latere Las Vegas-periode – maar dan met die onmiskenbare Tom Jones-manier van interpreteren.

Wat zijn stem buitengewoon maakt, is dat hij kracht, energie en een enorme dynamiek combineert met een zangtechniek die door tientallen jaren live optreden tot in de perfectie is verfijnd. Tom Jones zou het telefoonboek kunnen zingen en we zouden op slag verliefd op hem worden. Dat bewijst hij door zelfs een song als ‘Sexbomb’ – waarvan de tekst bepaald niet om over naar huis te schrijven is en regels bevat als ‘Make me explode although you know the route to go to sex me slow’ – naar een hoger niveau te tillen en elk afzonderlijk woord van iedere banaliteit te ontdoen.

Erykah Badu

In de jazzwereld worden zangeressen als Billie Holiday, Sarah Vaughan of Ella Fitzgerald altijd als eersten genoemd wanneer het over buitengewone stemmen gaat. Toch loont het ook hier de moeite om buiten de gebaande paden te treden en artiesten als Erykah Badu te ontdekken. Qua klankkleur, vibrato en de nasale kwaliteit in het middenregister doet Badu’s stem denken aan die van Billie Holiday.

Badu’s specialiteit ligt in haar vermogen om haar stem te moduleren door subtiele veranderingen in sfeer en emotie, soms zelfs binnen één enkele zin. Ook zij gebruikt storytelling om haar teksten tot leven te brengen en kiest, net als Raye, bewust voor imperfectie om haar voordracht meer diepte en levendigheid te geven. Mijn persoonlijke hoogtepunt is de song ‘Green Eyes’, waarin Badu zingt: “My eyes are green, ‘cause I eat a lot of vegetables”. Erykah Badu omschrijft zichzelf als moeder, producer, artiest, activist, vroedvrouw en veganist. Nou, duidelijk!

Berq

De Hamburgse zanger Felix Dautzenberg, oftewel Berq, is de jongste van de zangers die ik je hier voorstel. Op slechts 22-jarige leeftijd heeft Berq al meerdere prijzen gewonnen en wordt hij op handen gedragen door zijn fans. Voor mij onderscheidt hij zich van de grote groep jonge popzangers omdat zijn stem een van de meest karakteristieke van zijn generatie is. Hij klinkt diep en nasaal en is op zijn geheel eigen manier tegelijkertijd krachtig en breekbaar.

Dit alles wordt vaak omschreven als Berqs geheel eigen klankkleur. Bovendien komt Berq, wanneer hij niet zingt, vaak onzeker en kwetsbaar over, maar zodra hij zijn mond opendoet, komt er een totaal andere stem tevoorschijn, wat een opvallend contrast vormt met zijn persoonlijkheid.

Karen O

Toen de New Yorkse band Yeah Yeah Yeahs in 2003 met het debuutalbum Fever To Tell de muziekscene binnenstormde, werd mijn zangersoor meteen getrokken naar frontvrouw Karen Lee Orzolek, oftewel Karen O. Karen O is een natuurkracht in punkvorm. CBGB-attitude 2.0. Haar performance is compromisloos en intens; haar stem barst van de understatement, nonchalance, screams, geluiden en uithalen.

Ze is recht voor zijn raap, gebruikt geen versieringen of vibrato, maar heeft een missie. Het is meer schreeuwen dan zingen. Excentriek. Onnavolgbaar. New Yorkse underground, charisma, drama, vrijheid, rebellie – allemaal verenigd in één stem en één persoon. De manier waarop Karen O zingt doet me denken aan de vele vocale klanken van Diamanda Galas, terwijl het radicale karakter van haar voordracht me aan Beth Ditto doet denken. Voor haar draait het niet om schoonheid, maar om het opzoeken van grenzen en vooral om intensiteit.

Mike Patton

Mike Patton werd bekend als zanger van de alternatieve metalband Faith No More. Zijn krachtige rockstem bestrijkt zes octaven, maar dat alleen doet nog geen recht aan dit buitengewone vocale talent. Al zijn vocale interesses kon hij onmogelijk in één band kwijt. Zijn speelterrein omvat daarom ook andere bands, zoals Mr. Bungle, waarin Patton met veel plezier alle mogelijke klanken verkent die hij met zijn stem kan voortbrengen, bijvoorbeeld door via verschillende microfoons te zingen, te growlen, te rappen en metal-screamoklanken te produceren.

Zijn stem lijkt geen grenzen te kennen. Met Fantomas – een andere band waarvan de songstructuren eerder geworteld zijn in freejazz en avant-gardejazz dan in rock – trad Patton in 2005 zelfs op tijdens het Montreux Jazz Festival. Maar Patton bewijst met zijn cover van de Commodores-klassieker ‘Easy’, een enorme hit voor Faith No More, dat hij ook uitstekend kan croonen.

Umm Kulthum

Musikexpress.de heeft Umm Kulthum op nummer 58 gezet in zijn lijst van de beste zangers en zangeressen en merkt treffend op:

“In de Arabische wereld is de Egyptische zangeres groter dan de Beatles in het Westen. Na een carrière van zestig jaar bracht haar dood meer dan vier miljoen rouwenden op de been in de straten van Caïro. Als gehaaide zakenvrouw verzamelde ze de beste componisten en dichters om zich heen, wier woorden ze met zoveel betekenis en diepgang vertolkte dat ze haar publiek in een transcendente staat wist te brengen.”

Umm Kulthum is de Arabische Edith Piaf. Ze groeide op in armoede en brak als volwassene met veel conventies. Ze had een vergelijkbare achtergrond als Aretha Franklin: beiden kwamen uit predikantenfamilies en groeiden op met religieuze muziek voordat ze de overstap maakten naar wereldlijke muziek.

De concerten van Umm Kulthum duurden vaak vier uur, waarbij afzonderlijke songs soms wel een uur in beslag namen. Tijdens deze optredens improviseerde ze zichzelf als het ware in een staat van extase en sleepte ze haar publiek daarin mee. De Elbphilharmonie (https://www.elbphilharmonie.de/en/mediatheque/umm-kulthum-die-inspirationsquelle-vom-nil/1161) in Hamburg beschrijft de magie van haar stem als volgt:

“Wat maakt deze altstem nu zo fascinerend? Steeds weer lees je dat het haar legendarische geluidsdruk is, die aanzienlijk hoger ligt dan die van operazangers, waardoor ze in de studio meters afstand van de microfoon moet houden. Maar dat is slechts een oppervlakkig fysiek aspect. Naast de pure kracht van haar stem is Umm Kulthum in staat om ieder woord te versieren met trillers, zuchten en vibrato’s in het bereik van micro-intervallen – het woord ‘arabesk’ krijgt hier zijn diepste betekenis. Vaak herhaalt ze een frase, of zelfs één enkel woord of de beginklank ervan, tientallen keren om de impact van de woorden te vergroten, telkens met een subtiele variatie. De Libanese trompettist Ibrahim Maalouf zegt: ‘Technisch gezien is ze onovertroffen. Maar tegelijkertijd – en dat is wat haar magie uitmaakt – bezit ze een voortdurende kwetsbaarheid. Er zit iets van aarzeling, iets broos in haar intonatie en frasering, alsof er ieder moment iets kan breken. Maar in werkelijkheid breekt ze nooit.’”

Kae Tempest

Voor mij heeft Kae Tempest een van de fascinerendste stemmen van deze tijd, omdat we van dichtbij hebben kunnen meemaken hoe een stem verandert wanneer de persoon aan wie die stem toebehoort een gendertransitie doormaakt. Aan het begin van zijn carrière stond Kae nog bekend als Kate Tempest. Nu zijn stem lager is geworden, heeft die een licht rauw randje, maar tegelijkertijd ook enorm veel warmte en empathie.

Kae groeide op met rap en is een bijzonder getalenteerde dichter en tekstschrijver. Een prachtig voorbeeld is de song ‘Know Yourself’ (https://www.youtube.com/watch?v=L5Vweo6SYzs), waarin de oudere Kae de jongere Kate toespreekt en beide stemmen in duet spreekzingen.

10 buitengewone stemmen uit de muziekgeschiedenis: welke andere schieten jou te binnen?

Dit was mijn geheel eigen selectie van buitengewone stemmen. Laat vooral een reactie achter en vertel me welke stem of stemmen jij het meest inspirerend vindt. Ik ben heel benieuwd!